Xitoyga ekstraditsiya: huquqiy himoya
O’zbekiston va Xitoy o’rtasida shaxslarni berish masalasi alohida xalqaro shartnoma bilan tartibga solinadi: O’zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi ekstraditsiya to’g’risidagi shartnoma 1999-yil 8-noyabrda Pekinda imzolangan, Oliy Majlisning 2000-yil 11-fevraldagi 39-II-son qarori bilan ratifikatsiya qilingan va 2000-yil 29-sentabrdan kuchga kirgan. Shartnoma muddatsiz amal qiladi (23-modda). Quyida uning asosiy qoidalari va bu qoidalar sizga qanday ta’sir qilishi tushuntiriladi.
Qanday jinoyatlar uchun ekstraditsiya mumkin
- ikkala davlat qonunchiligi bo’yicha kamida bir yil ozodlikdan mahrum qilish yoki undan og’irroq jazo nazarda tutilgan jinoyatlar uchun (2-moddaning 1-qismi);
- hukmni ijro etish uchun berish faqat o’talmagan jazo kamida olti oy bo’lsa mumkin (2-moddaning 2-qismi);
- qilmish ikkala davlatda jinoyat ekanligini aniqlashda uning yuridik kvalifikatsiyasi va nomi ahamiyatga ega emas (2-moddaning 3-qismi);
- so’rov bir nechta qilmishga tegishli bo’lsa, ulardan kamida bittasi shartlarga javob bersa, berishga ruxsat berilishi mumkin (2-moddaning 4-qismi).
Qachon ekstraditsiya rad etiladi
Shartnomaning 3-moddasiga ko’ra ekstraditsiya quyidagi hollarda amalga oshirilmaydi:
- shaxs so’ralgan davlatning fuqarosi bo’lsa yoki unga shu davlatda boshpana berilgan bo’lsa;
- so’ralgan davlat qonunchiligiga ko’ra shaxsni javobgarlikka tortish yoki hukmni ijro etish mumkin bo’lmasa — jumladan, muddat o’tganligi yoki amnistiya tufayli;
- so’rov kelguncha so’ralgan davlatda xuddi shu jinoyat uchun qonuniy kuchga kirgan hukm chiqarilgan yoki ish tugatilgan bo’lsa;
- jinoyat to’liq yoki qisman so’ralgan davlat hududida (uning bayrog’i ostidagi kemada yoki unda ro’yxatdan o’tgan havo kemasida) sodir etilgan bo’lsa.
Fuqaroligi yoki jinoyat o’z hududida sodir etilgani sababli berishdan bosh tortgan davlat, ikkinchi tomonning so’roviga binoan, shaxsga qarshi o’z vakolatli organlarida jinoiy ta’qib qo’zg’atishi shart (4-modda). O’zbekiston uchun fuqaroni berish taqiqi Konstitutsiyaning 23-moddasida ham mustahkamlangan. Shartnoma matnida siyosiy ta’qib yoki o’lim jazosi alohida rad etish asosi sifatida ko’rsatilmagan; biroq shartnoma tomonlarning boshqa xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan majburiyatlariga ta’sir qilmaydi (21-modda), so’rov esa so’ralgan davlat qonunchiligida belgilangan tartibda ko’rib chiqiladi (10-modda).
⚠️ EKSTRADITSIYADAN HIMOYA — VAQT JUDA MUHIM
Hibsga olish orderlarini va topshirish so’rovlarini bekor qilish
Bizning xalqaro yuridik jamoamiz rasmiy ekstraditsiya so’rovlariga va chegaradagi hibsga olishlarga qarshi shoshilinch huquqiy yordam ko’rsatadi. Biz ikki tomonlama shartnomalarni to’liq tahlil qilamiz, protsessual buzilishlarni va ikki tomonlama jinoiylik prinsipiga rioya etilishini tekshiramiz va topshirishni bloklash hamda erkinligingizni himoya qilish uchun transchegaraviy mudofaa strategiyalarini amalga oshiramiz.
🔒 To’liq maxfiylik · Hujjatlarni o’sha kunning o’zida tahlil qilish · 24/7 tezkor yordam
Interpol orqali vaqtincha qamoqqa olish
Shoshilinch hollarda so’rovchi davlat shaxsni vaqtincha qamoqqa olishni so’rashi mumkin, va bu iltimos Xalqaro jinoiy politsiya tashkiloti — Interpol orqali ham yuborilishi mumkin (9-moddaning 1-qismi). Iltimosda shaxs haqidagi ma’lumotlar, ish holatlarining qisqacha bayoni, qamoqqa olish to’g’risidagi qaror, hibsga olish orderi yoki hukm mavjudligi haqidagi ma’lumot bo’lishi kerak (9-moddaning 2-qismi).
- shu asosda qamoqqa olingan shaxs, agar 45 kun ichida ekstraditsiya to’g’risidagi so’rov kelmasa, ozod qilinadi (9-moddaning 4-qismi);
- bu muddat so’rovchi davlatning asoslantirilgan iltimosiga ko’ra yana 15 kunga uzaytirilishi mumkin (o’sha qism);
- ozod qilinish keyinchalik so’rov kelsa, shaxsni qayta qamoqqa olishga to’sqinlik qilmaydi (9-moddaning 5-qismi).
Interpolning qizil eslatmasi hibsga olish orderi emas: u qidirilayotgan shaxsni topish va ekstraditsiya maqsadida ushlab turish to’g’risidagi so’rov (Interpolning ma’lumotlarni qayta ishlash qoidalari, 82-modda), har bir qizil eslatma esa e’lon qilinishidan oldin huquqiy tekshiruvdan o’tadi (86-modda). Agar eslatma siyosiy xususiyatga ega bo’lsa yoki boshqa sabablarga ko’ra qoidalarga zid bo’lsa, uni CCFda bahslashish mumkin (CCF Nizomining 29-moddasi); CCF qarorlari Interpol uchun majburiy (38-modda).
Ekstraditsiya to’g’risidagi so’rovda nima bo’lishi kerak
- shaxsning familiyasi, ismi, fuqaroligi, yashash yoki turgan joyi va uni aniqlashga yordam beradigan ma’lumotlar (7-moddaning 1-qismi);
- jinoyat holatlari va oqibatlari, shu jumladan yetkazilgan moddiy zarar tavsifi, hamda jinoyatni kvalifikatsiya qiluvchi, jazo va javobgarlikka tortish muddatini belgilovchi qonun matni;
- jinoiy ta’qib uchun — qamoqqa olish to’g’risidagi qaror yoki hibsga olish orderining nusxasi (7-moddaning 2-qismi); hukmni ijro etish uchun — qonuniy kuchga kirgan hukm nusxasi va o’talgan jazo haqida ma’lumotnoma (7-moddaning 3-qismi);
- hujjatlar imzolangan, muhr bilan tasdiqlangan va so’ralgan davlat tiliga, ingliz yoki rus tiliga tarjimasi ilova qilingan bo’lishi kerak (6-modda, 7-moddaning 4-qismi).
Berilgan shaxsni himoya qiluvchi qoidalar
Berilgan shaxs so’rovchi davlatda berishgacha sodir etgan va berish asosi bo’lmagan boshqa jinoyat uchun javobgarlikka tortilishi yoki jazolanishi mumkin emas, uni so’ralgan davlatning roziligisiz uchinchi davlatga berish ham mumkin emas (13-moddaning 1-qismi). Bu qoida shaxs ozod bo’lgach 30 kun ichida so’rovchi davlat hududini tark etmasa yoki tark etib, ixtiyoriy qaytib kelsa, qo’llanmaydi (13-moddaning 2-qismi).
Advokatlar qanday yordam beradi
Xitoy so’rovi bilan bog’liq ishlarda Collegium of International Lawyers (Xalqaro yuristlar kollegiyasi) advokatlari quyidagi yordamni ko’rsatadi:
- so’rov va hujjatlarni shartnomaning 2, 3 va 7-moddalariga muvofiqligini tekshirish;
- vaqtincha qamoqqa olishda 45 va 15 kunlik muddatlarga rioya etilishini nazorat qilish;
- qizil eslatma yoki diffuziya bo’yicha CCFga murojaat tayyorlash;
- ekstraditsiya ishida va bog’liq milliy jarayonlarda himoya. Bog’lanish — aloqa sahifasida.
Ko'p beriladigan savollar
Xitoy o'z fuqarosini O'zbekistonga beradimi?
Yo’q. Shartnomaning 3-moddasiga ko’ra so’ralgan davlat o’z fuqarosini bermaydi — bu ikkala tomonga teng tatbiq etiladi. Bunday holda O’zbekiston so’rovi bilan Xitoy shaxsga qarshi o’z hududida jinoiy ta’qib qo’zg’atishi shart, buning uchun O’zbekiston ish hujjatlari va dalillarni topshiradi (4-modda).
Shartnoma bekor qilinishi mumkinmi?
Ha. Har bir tomon diplomatik kanallar orqali yozma xabar yuborib, uni bekor qilishi mumkin; shartnoma xabar olingan kundan boshlab olti oy o’tgach kuchini yo’qotadi. Bekor qilinishi undan oldin boshlangan ekstraditsiyalarni yakunlashga to’sqinlik qilmaydi (23-modda).
Ekstraditsiya xarajatlarini kim to'laydi?
Har bir tomon o’z hududida qilingan xarajatlarni o’zi to’laydi, transport va olib o’tish xarajatlarini esa so’rovchi davlat to’laydi (18-modda).





